‘समाजशास्त्र परिचय’ हा ग्रंथ मराठी माध्यमातून समाजशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी तयार करण्यात आला आहे. मराठीत अद्ययावत संदर्भग्रंथांची कमतरता लक्षात घेऊन विद्यार्थ्यांना सोप्या व सुबोध भाषेत मार्गदर्शन मिळावे, हा या पुस्तकाचा मुख्य उद्देश आहे.

नवीन शैक्षणिक धोरण–२०२० नुसार शिक्षणव्यवस्थेत होत असलेल्या बदलांना अनुसरून या ग्रंथाची रचना करण्यात आली आहे. एकविसावे शतक हे माहिती-तंत्रज्ञान, नवसंशोधन आणि कौशल्याधारित शिक्षणाचे युग असल्याने विद्यार्थ्यांनी आधुनिक कौशल्ये आत्मसात करणे आवश्यक आहे. याच दृष्टीने समाजशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना नव्या परिप्रेक्ष्यात मांडण्याचा प्रयत्न या पुस्तकात करण्यात आला आहे.

पूर्वी प्रकाशित झालेल्या ‘समाजशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना’ या ग्रंथाला मिळालेल्या प्रतिसादातून प्रेरणा घेऊन, आवश्यक सुधारणा व नव्या संकल्पनांची भर घालून हा ग्रंथ नव्याने सादर करण्यात आला आहे. लेखकाचा तीन दशकांचा अध्यापन अनुभव, विविध शैक्षणिक उपक्रमांतील सहभाग आणि संशोधन कार्य या ग्रंथात प्रतिबिंबित झाले आहे.

अनुक्रमणिका

प्रकरण १ ले समाजशास्त्र परिचय

समाजशास्त्राची उत्पत्ती व विकास, समाजशास्त्राची व्याख्या, समाजशास्त्र हे शास्त्र आहे काय?, शास्त्र म्हणजे काय?, समाजशास्त्राला शास्त्र म्हणण्यासाठी येणाऱ्या अडचणी व त्यांचे निराकरण समाजशास्त्राचे स्वरूप, समाजशास्त्राची व्याप्ती किंवा समाजशास्त्राचा अभ्यासविषय, समाजशास्त्र व इतर सामाजिक शास्त्रे, समाजशास्त्राच्या शाखा, समाजशास्त्राच्या अभ्यासाचे महत्त्व, अभ्यास.

प्रकरण २ रे मूलभूत संकल्पना

प्रास्ताविक, संरचनात्मक प्रकार्यात्मक दृष्टिकोन व त्यावरील आक्षेप, समाजव्यवस्था, समाजव्यवस्थेसंबंधी टॉलकॉट पार्सन्स यांचे विवेचन, समाजव्यवस्थेच्या स्वरूपासंबंधी प्रमुख मुद्दे, संपूर्ण समाजव्यवस्था आणि उपव्यवस्था, समाज एक सामाजिक व्यवस्था, समाजसंरचना, समाजसंरचनेचे घटक व समाजव्यवस्थेचे संरचनात्मक पैलू, विविध भूमिका, दर्जा-भूमिका, सामाजिक दर्जाचे व भूमिकांचे प्रकार, अर्पित दर्जा व भूमिका, स्वसंपादित दर्जा व भूमिका, भूमिका / संघर्ष, वर्तनबंध पर्याय, वर्तनबंध पर्यायाच्या आधारे होणारे समाजाचे वर्गीकरण, परंपरागत समाज, आधुनिक समाज, गट आणि उपगट, गटाच्या स्वरूपासंबंधी महत्त्वाचे मुद्दे, प्रमाणके, प्रमाणकांचे प्रकार, सांस्कृतिक मूल्ये, सामाजिक गट, सामाजिक गटांचे प्रकार, प्राथमिक गट, प्राथमिक गटाला आवश्यक असणाऱ्या भौतिक गोष्टी, प्राथमिक गटांचे महत्त्व, प्राथमिक व दुय्यम गटांमधील भेद, अंतर्गट व बहिर्गट, स्वसमूह श्रेष्ठतावाद, बहिर्गट, संदर्भगट, संदर्भगटाची वैशिष्टे, सवंगडी गट, समुदाय आणि मंडळ, समुदाय म्हणजे काय? समुदायाची वैशिष्टे, मंडळ, मंडळाची वैशिष्ट्ये, मंडळ व समुदाय यांच्यातील भेद, संस्था, संस्थेची वैशिष्टे, मंडळ व संस्था यांच्यातील भेद, सामाजिक प्रक्रिया, समाजव्यवस्थेचे प्रकार्यात्मक पैलू, समाजव्यवस्थेच्या कार्यात्मक समस्या, अनुकूलन, उद्दिष्टपूर्ती, समाजसंबंधाचे जतन, सामाजिक ताणांचे निरसन, एकात्मीकरण, सामाजिक कार्ये, अनुकूल कार्ये, प्रतिकूल कार्ये, प्रकट कार्य आणि अप्रकट कार्य, अनुकूल व प्रतिकूल कार्य, प्रमाणकशून्यता (Anomie) आणि परात्मीकरण (Alienation) प्रमाणकशून्यता, प्रमाणकशून्यतेचे दरखीमकृत विवेचन, प्रमाणकशून्यतेसंबंधी मर्टन यांचे विवेचन, व्यक्तीच्या समायोजनाचे प्रकार, परात्मीकरण किंवा दुरीकरण, मार्क्सचे परात्मीकरणासंबंधीचे विवेचन, परात्मीकरणासंबंधी मार्क्सनंतरचे विश्लेषण, मानवी समाजाचा विकास, पूर्व आधुनिक समाज, आधुनिक औद्योगिक समाज, उत्तर आधुनिक समाज, अभ्यास.

प्रकरण ३ रे सामाजिक प्रक्रिया

प्रास्ताविक, सामाजिक संबंध व आंतरक्रिया, सामाजिक आंतरक्रिया म्हणजे काय?, सामाजिक आंतरक्रियेचे मूलभूत घटक, सामाजिक आंतरक्रियेच्या अभ्यासाचे महत्व, सामाजिक प्रक्रियेचा अर्थ, व्याख्या, सामाजिक प्रक्रियेतील आवश्यक घटक, सामाजिक प्रक्रियेचे स्वरूप, सामाजिक प्रक्रियांचे प्रकार, संघटनात्मक प्रक्रिया व विघटनात्मक प्रक्रिया, संघटनात्मक प्रक्रिया, सहकार्याची संकल्पना, सहकार्याचा अर्थ व व्याख्या, सहकार्याचे स्वरूप, सहकार्याचे प्रकार, सहकार्याचे महत्त्व, समायोजनाची प्रक्रिया, समायोजनाचा अर्थ व व्याख्या, समायोजनेचे प्रकार, समायोजनेचे महत्त्व, सम्मीलनाची प्रक्रिया, सम्मीलनाचा अर्थ व व्याख्या, सम्मीलन प्रक्रियेचे स्वरूप, सम्मीलन प्रक्रियेचे महत्त्व, विघटनात्मक प्रक्रिया, स्पर्धा, स्पर्धा एक सामाजिक प्रक्रिया, स्पर्धेचा अर्थ व व्याख्या, स्पर्धेची आवश्यक गृहित तत्त्वे व निर्धारित तत्त्वे, स्पर्धेचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये, स्पर्धेचे प्रकार, स्पर्धेचे कार्य, संघर्ष, संघर्षाची प्रक्रिया, संघर्षाचा अर्थ व व्याख्या, संघर्षाचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये, संघर्षाचे प्रकार, संघर्षाचे प्रकार्य, स्पर्धा व संघर्ष यातील फरक, अभ्यास.

प्रकरण ४ थे सामाजीकरण

प्रस्तावना, सामाजीकरणाची व्याख्या व अर्थ, सामाजीकरणाचे महत्त्व, अनुवंश व परिस्थिती व्यक्तिमत्त्वाची उगमस्थाने, सामाजीकरणाच्या जैविक पूर्वावश्यकता, शिकण्याच्या प्रक्रियेचे स्वरूप, मानवत्व प्राप्त होण्यासाठी मानवी संपर्काची आवश्यकता, सामाजीकरणाची उद्दिष्टे, सामाजीकरणाची साधने, सामाजीकरणाची कार्ये, भिन्न भिन्न समाजातील सामाजीकरणामध्ये फरक, स्वत्वाचा विकास 'अहंम'ची कल्पना, स्वरूप, अभ्यास.

प्रकरण ५ वे संस्कृती आणि व्यक्तिमत्त्व

प्रास्ताविक, संस्कृतीचा अर्थ, संस्कृतीची वैशिष्ट्ये, संस्कृतीची निर्मिती व विकास, संस्कृतीचे प्रकार, संस्कृतीची कार्ये व महत्त्व, व्यक्तिमत्त्व, व्यक्तिमत्त्व व्याख्या, व्यक्तिमत्त्वाचे स्वरूप, व्यक्तिमत्त्वावर परिणाम करणारे घटक, व्यक्तिमत्त्वाचे प्रकार, संस्कृती आणि व्यक्तिमत्त्व यांचा परस्पर संबंध, सुधारणा, सुधारणेची वैशिष्ट्ये, संस्कृती व सुधारणा यातील फरक, सांस्कृतिक पश्चायन, अभ्यास.

प्रकरण ६ वे सामाजिक स्तरीकरण

प्रस्तावना, स्तरीकरण म्हणजे काय?, स्तरीकरणाची वैशिष्ट्ये, स्तरीकरणाची आवश्यकता, स्तरीकरणाची कार्यात्मक आवश्यकता, स्तरीकरणाचे निर्धारक, स्तरीकरणाचे आधार, समाजाची महत्त्वाची कार्ये आणि स्तरीकरण, संपत्ती, प्रतिष्ठा आणि सत्ता, कार्ल मार्क्स आणि मॅक्स वेबर यांच्या विवेचनातील भेद, स्तरीकरणाची कार्ये, अनुकूल व प्रतिकूल कार्ये, स्तरीकरणाची अनुकूल कार्ये, स्तरीकरणाची प्रतिकूल कार्ये, स्तरीकरणाचे प्रकार, बंद स्तरीकरण व्यवस्था, जातीव्यवस्था, घुर्ये यांचे विवेचन, किंग्जले डेव्हिस यांचे मुद्दे, जातीव्यवस्थेची सद्यःस्थिती, जातीव्यवस्थेची कार्ये, मुक्त स्तरीकरण व्यवस्था, वर्गव्यवस्था, वर्गव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये, वर्गव्यवस्था आणि जातीव्यवस्था यांच्यातील साम्य व भेद, वर्गसंबंधी विविध दृष्टिकोन, वर्गभेदाचे आधार, आधुनिक वर्गव्यवस्था, वर्गजाणीव, दर्जा, सत्ता आणि स्तरीकरण व्यवस्था, जाती, वर्ग आणि लिंगभेद यांची स्तरीकरणात भूमिका, सामाजिक गतिमत्त्व, ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिमत्त्व, गतिमत्त्वाबाबत सामाजिक दृष्टिकोन, गतिमत्वाला प्रभावित करणारे घटक, ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिमत्त्वाला अडथळा निर्माण करणारे घटक, ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिमत्त्वाला पोषक ठरणारे घटक, सामाजिक स्थैर्य आणि सामाजिक गतिमत्त्व, सामाजिक गतिमत्त्वाचे व्यक्तीवरील परिणाम, इष्ट परिणाम, अनिष्ट परिणाम, गतिमत्वाचे समाजावरील परिणाम, इष्ट परिणाम, अनिष्ट परिणाम, अभ्यास.

प्रकरण ७ वे सामाजिक नियंत्रण

सामाजिक नियंत्रण अर्थ, स्वरूप आणि आवश्यकता, सामाजिक नियंत्रणाचा अर्थ, सामाजिक नियंत्रणाची आवश्यकता, सामाजिक अनुसरण (अनुपालन) व विपथगमन, अनुपालनात्मक वर्तनाची कारणे, विपथगमन, विपथगामी वर्तनाची कारणे, सामाजिक नियंत्रणाचे प्रकार, सामाजिक नियंत्रणाची साधने, प्रथा, लोकाचार, लोकनीती, सामाजिक नियमने, धर्म, नैतिकता, कायदा, कुटुंब, राज्ययंत्रणा, अभ्यास.

प्रकरण ८ वे सामाजिक विकास

विकास या संकल्पनेचा अर्थ, सामाजिक विकासाच्या व्याख्या व तिचे स्पष्टीकरण, सामाजिक विकासाची वैशिष्ट्ये, मानव विकास ही संकल्पना, मानव विकासाचे आधारस्तंभ, मानव विकासाचे निर्देशांक, शाश्वत विकास, शाश्वत विकासातील घटक, शाश्वत विकासाची तत्वे, अभ्यास.

प्रकरण ९ वे सामाजिक चळवळी

भारतातील परिवर्तनवादी चळवळी, नवसामाजिक चळवळी, सामाजिक चळवळीचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये, सामाजिक चळवळीचे सिद्धांत, सामाजिक चळवळीची कारणे, सामाजिक चळवळीचे प्रकार, सामाजिक चळवळीचे महत्व, सामाजिक चळवळीचे गतिमत्त्व, सामाजिक चळवळीत नेत्यांचे महत्त्व, सामाजिक चळवळीचा प्रभाव, सामाजिक चळवळीपुढील पेचप्रसंग, अभ्यास.

प्रकरण १० वे सामाजिक परिवर्तन

सामाजिक परिवर्तन म्हणजे काय?, सामाजिक परिवर्तनाची व्याख्या, सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप, सामाजिक परिवर्तन व सांस्कृतिक परिवर्तन यामधील भेद, सामाजिक परिवर्तनाचे कार्य, सामाजिक परिवर्तनाचे प्रकार, प्रक्रिया, सामाजिक उत्क्रांती, प्रगती, सामाजिक सुधारणा, सामाजिक क्रांती आणि सामाजिक पुनर्रचना, संस्कृतीकरण आणि पाश्चिमात्यीकरण, आधुनिकीकरण, धर्मनिरपेक्षीकरण, सामाजिक परिवर्तनाची गती, सामाजिक परिवर्तनाच्या दिशेबद्दलचे सिद्धांत, सामाजिक परिवर्तनाचा उगम, सामाजिक परिवर्तनाला चालना देणारे घटक व अडथळा निर्माण करणारे घटक, समाजपरिवर्तनाचे संरचनात्मक कार्यात्मक स्पष्टीकरण, सामाजिक परिवर्तनाचे कारक किंवा सामाजिक परिवर्तनाला योगदान करणारे घटक, सामाजिक घटक, सांस्कृतिक घटक, तांत्रिक घटक, भौगोलिक घटक किंवा भौतिक पर्यावरणात्मक घटक, अभ्यास.

प्रकरण ११ वे जागतिकीकरण

जागतिकीकरणाचा इतिहास, जागतिकीकरणाच्या व्याख्या, भारतातील जागतिकीकरण, जागतिकीकरण आणि आंतरराष्ट्रीयकरण, जागतिकीकरणाचे मुख्य पैलू, जागतिकीकरणाचे परिणाम, आर्थिक परिणाम, सांस्कृतिक परिणाम, कुटुंब व्यवस्थेवर परिणाम, जनन प्रमाणात घट, विवाहाचे वाढते वय, मृत्यू प्रमाणातील घट व वाढते वय, विभक्त कुटुंबाचा प्रघात, स्त्रीप्रधान कुटुंबाकडे कल, घटस्फोटाचे प्रमाण, स्त्रियांची कुटुंबातील आर्थिक भागीदारी, स्थलांतर, नागरीकरण.

संदर्भसूची